Sztuka i nowoczesność. Mapping 3D w spektaklach teatralnych

Spektakl teatralny, tak jak każdy środek wyrazu artystycznego, jest zawsze przygotowywany w taki sposób, by wywołać żywą reakcję widza. Powstającym emocjom towarzyszy przekaz, mający w zamierzeniu twórców, których praca składa się na ostateczny kształt przedstawienia – skłaniać do refleksji, bawić, wywoływać doznania estetyczne czy prowokować do określonych zachowań. Jednym z ważniejszych, choć nie zawsze w pełni docenianych środków wyrazu jest scenografia teatralna. Właściwie od początków teatru pomagała ona w tworzeniu atmosfery i iluzji towarzyszącej spektaklowi, stając się z czasem odrębną formą sztuki łączącej użyteczność i kunszt rzemieślniczy. Wraz ze zmieniającymi się możliwościami technologicznymi ewoluowały również metody używane przy tworzeniu scenografii – od urządzenia legendarnej bitwy morskiej w rzymskim Koloseum po systemy multimedialne oraz nowoczesny mapping 3D we współczesnych przedstawieniach. Przyjrzyjmy się bliżej roli scenografii i zobaczmy, jak wygląda korzystanie z technologii trójwymiarowego mappingu we współczesnym teatrze.

 

 

 

Scenografia w teatrze – od pinakes do mappingu 3D

 

 

Scenografia od początków teatru jest ważną częścią każdego przedstawienia, pomaga w kreowaniu przestrzeni scenicznej i tworzeniu iluzji ułatwiającej odbiór spektaklu. Odpowiednio przygotowana scenografia nie tylko tworzy pewne ramy przestrzenne i estetyczne, w których odbywa się przedstawienie, ale również wpływa na przekazywane treści i emocje. Na przestrzeni wieków historii teatru scenografię traktowano w różny sposób, od przypisywania jej niemal głównej roli w całym spektaklu ze względu na naturalistyczną i przytłaczającą formę po modny do dziś minimalizm i posługiwanie się raczej detalami czy pojedynczymi symbolami.

 

 

Warto pamiętać, że scenografia narodziła się niemal równocześnie z samym teatrem, będąc swego rodzaju przedłużeniem symboliki i na poły tajemniczej i magicznej otoczki związanej z obrzędami religijnymi, z których teatr bezpośrednio się wywodzi. Pierwsze dekoracje teatralne miały formę tablic umieszczanych na skene, czyli budynku stojącym naprzeciw widowni, który stanowił tło dla odgrywanego dramatu, będąc jednocześnie swego rodzaju zapleczem dla aktorów. Tabliczki zwane pinakes, wzorowane na tablicach wotywnych używanych podczas obrzędów religijnych, wystawiano w teatrze greckim między kolumnami tworzącymi front skene, umieszczając na nich malarskie wyobrażenia przestrzeni, w której toczyła się akcja sztuki. Teatr rzymski to pewna zmiana samego ukształtowania przestrzeni teatru, ale również wprowadzenie bardziej okazałych dekoracji – posągów, kolumn, mebli i innego wyposażenia wnętrz, w których toczy się akcja przedstawienia, ale również malunków przedstawiających krajobrazy. Istotnym elementem scenografii stawała się też kurtyna, która w teatrze rzymskim znajdowała się za proscenium w odpowiednim zagłębieniu i była opuszczona. W teatrze rzymskim zaczęto też stosować pierwsze maszynerie teatralne, które pozwalały na zmianę scenografii w trakcie przedstawienia. Zdecydowanie dalej posuwano się podczas przedstawień prezentowanych w trakcie igrzysk, które uznaje się za pierwowzór typowego teatru ludowego.

 

 

Dzieje nowożytne to dalsze zmiany w scenografii teatralnej i sposobach tworzenia iluzji budującej atmosferę i pozwalającej widzom na umieszczenie akcji i treści sztuki w odpowiednim kontekście. Średniowieczny teatr to zarazem przedstawienia czysto religijne, odgrywane przed kościelnym ołtarzem, jednak często w otoczeniu naturalnych rekwizytów i ustawianych do tego dekoracji, jak i pierwsze spektakle świeckie odbywające się w przestrzeni publicznej. Scenografia wczesnych przedstawień tego rodzaju była ustawiana na odsłoniętych ze wszystkich stron podwyższonych scenach, przedstawiając jednocześnie wszystkie miejsca, w których toczyła się akcja. Z czasem zaczęto stosować scenę, na której odkrywano jedynie te dekoracje, które odnosiły się do prezentowanych wydarzeń.

 

 

Znaczny rozwój teatru to okres renesansu, w którym pojawia się wiele zmian związanych ze scenografią. Od wzorowanych na teatrze rzymskim trzech typów dekoracji – dla komedii (wnętrze domu), tragedii (wnętrze pałacu) i satyry (pejzaż) – z czasem twórcy przeszli do sceny obrotowej, która ukazywała nową scenografię w zależności od potrzeb, aż po dekoracje rozsuwane oraz zmiany scenografii w trakcie przedstawienia. Dla zwiększenia iluzji stosowano różne „efekty specjalne”: od wprowadzania dymu i ognia po efekty dźwiękowe. Z tradycji renesansowej narodziła się większość rozwiązań stosowanych w teatrze nowożytnym – choćby zmienne opuszczane malowidła stanowiące tło poszczególnych scen. Nowym trendem było natomiast dążenie do zwiększenia realizmu używanych dekoracji, co z perspektywy teatru współczesnego może się wydawać dziwne, choć trzeba pamiętać, że mowa tu o czasach daleko poprzedzających wynalazek kinematografu.

 

 

Kolejna zmiana w scenografii teatralnej wiąże się z upowszechnianiem sztuki filmowej, która nie spowodowała śmierci teatru, a przeciwnie – dała mu wiele nowych środków wyrazu. Najważniejszymi zmianami związanymi z rozwojem techniki były wzrost znaczenia oświetlenia i kreowanie atmosfery czy podkreślanie znaczenia poszczególnych elementów dekoracji scenicznej odpowiednim ich podświetlaniem. Wraz z możliwościami lepszego akcentowania roli wybranych rekwizytów i dekoracji rozpoczęła się trwająca do dziś tendencja do redukowania ich znaczenia.

 

 

Nowoczesne techniki związane z możliwościami kształtowania dekoracji teatralnych są związane z innymi gałęziami sztuki, np. z video-artem. Pierwsze próby stosowania dodatkowych efektów to wprowadzenie wielobarwnych świateł, wyświetlanie przeźroczy czy specjalnie przygotowywanych filmów eksperymentalnych. Dość szybko elementem scenografii zaczęły się stawać specjalnie tworzone na potrzeby spektaklu filmy czy wspomagane oświetleniem pokazy łączące różne techniki. Prawdziwą rewolucją było jednak dopiero zastosowanie mappingu 3D, stanowiącego twórcze połączenie i rozwinięcie znanych od dawana pokazów „światło i dźwięk” z techniką pokazów laserowych i możliwościami kreacji, jakie dało nowoczesne oprogramowanie komputerowe.

 

 

Technologia mappingu 3D jako element scenografii teatralnej

 

 

Mapping 3D jest rodzajem projekcji, w której przygotowane wcześniej i specjalnie opracowane materiały video są prezentowane nie na klasycznym płaskim ekranie, a na obiektach trójwymiarowych. Najbardziej spektakularne przykłady mappingu 3D to pokazy wyświetlane na fasadach budynków. Dzięki różnym rozwiązaniom dostępnym za sprawą animacji komputerowej przy użyciu tej techniki można stworzyć niezliczone iluzje związane np. z przemieszczaniem się czy poruszaniem poszczególnych fragmentów budowli, zmianą ich wyglądu czy ożywaniem przez dodawanie rozmaitych efektów. Niesamowite możliwości techniki mappingu 3D wynikają stąd, że przy wykorzystaniu odpowiednich technologii komputerowych na jednej płaszczyźnie są wyświetlane efekty tworzące złudzenie, że każda część konstrukcji czy budowli jest niezależnym aktorem biorącym udział w całej scenie. Można to porównać z sytuacją, w której na wszystkich powierzchniach byłyby zamontowane oddzielne wyświetlacze ze specjalnie dla nich zaprojektowanym obrazem, który może łączyć się z prezentowanym na pozostałych, ale też może być zupełnie inny.

 

 

Do stworzenia systemu pozwalającego na wyświetlanie mappingu 3D niezbędne są projektory o odpowiedniej jasności i fasada, która będzie dobrym tłem dla wyświetlanych obrazów – najlepiej, jeśli byłaby jasna, ponieważ oznacza to najmniejsze przekłamania kolorystyczne. Kluczowe jest również dobre ustawienie samych projektorów, gdyż cały model będzie sprawiał prawidłowe wrażenie tylko wówczas, gdy światło będzie padało na jego bryłę pod właściwym kątem. Najważniejsze dla samego wykonania całej instalacji okazuje się jednak przygotowanie efektów od strony informatycznej. Wszystkie części składowe obiektu, na którym wyświetlany będzie obraz, muszą więc być przedstawione w formie trójwymiarowych brył. Na nie należy nanieść odpowiednie tekstury, z jednej strony dbając o to, by były prawidłowo wyświetlane, wywołując oczekiwaną iluzję, z drugiej, by osiągnięty efekt artystyczny był zgodny z zamierzeniami twórców całej oprawy. Wykorzystywanie mappingu 3D przy tworzeniu scenografii teatralnej łączy więc w sobie zarówno talent techniczny, porównywalny z dawnym kunsztem rzemieślników przygotowujących dekoracje, jak i stosowanie tej multimedialnej techniki jako dodatkowego środka wyrazu artystycznego.

 

 

Mapping 3D jest dość często wykorzystywany do tworzenia krótkich przedstawień, będących samodzielnymi opowieściami, np. pokazującymi historię budynku czy ilustrującymi rozmaite pokazy. Coraz częściej technologia ta jest wykorzystywana również do tworzenia scenografii wyświetlanej na scenie. Wyświetlany obraz staje się więc elementem prezentowanej fabuły, będąc aktywnym „uczestnikiem” całego przedsięwzięcia. W związku z tym, że spektakl jest zawsze swego rodzaju interakcją między różnymi elementami – aktorami, widzami, przestrzenią, w której jest pokazywane przedstawienie, ale także prezentowanymi dekoracjami i używanymi rekwizytami – stworzenie mappingu 3D dobrze wpisującego się we wszystkie uwarunkowania jest wielkim wyzwaniem. Dla uzyskania odpowiedniego efektu ważne więc będzie wyważenie proporcji, tak by pokaz był równoprawnym przekazem, który jednak nie jest elementem dominującym czy jedynie modnym gadżetem, którego użycie nie ma żadnego znaczenia dla odgrywanej sztuki.

 

 

Ogrom możliwości, jakie zyskują twórcy teatralni w związku z potencjałem, który niesie ze sobą mapping 3D, jest jednak ogromny i należy się spodziewać, że będzie on wykorzystywany w coraz większej liczbie przedstawień.

 

 

Wróć